Jamais vu to bez żadnych wątpliwości jedno z bardziej tajemniczych zjawisk psychicznych. Stanowi ono przeciwieństwo popularnego déjà vu. Bowiem, o ile déjà vu wywołuje wrażenie, że już doświadczyliśmy danej sytuacji, to jamais vu sprawia, że znane miejsca czy czynności nagle wydają się obce.
Okazuje się, że to fascynujące zjawisko może mieć związek z chwilową dezorientacją w procesach pamięciowych mózgu. Oznacza to, że przestają one synchronizować wspomnienia z aktualnym doświadczeniem.
Czym jest to dziwne poczucie obcości i jak wpływa na nasz mózg?
Zjawisko jamais vu może objawiać się na wiele sposobów. Na przykład występuje podczas wykonywania codziennych czynności. Może to dotyczyć takich aktywności jak pisanie, jedzenie czy rozmawianie z bliską osobą. Wówczas zaczynamy odczuwać dziwność wobec czegoś, co wcześniej było dla nas absolutnie znajome.
Jak donoszą naukowcy, często jamais vu wywołane jest przez zmiany w mechanizmach pamięciowych w mózgu. Chodzi tutaj o te, które odpowiedzialne są za rozpoznawanie i przetwarzanie bodźców. Zatem, kiedy mózg nie potrafi w pełni zintegrować aktualnego doświadczenia z przechowywanymi wspomnieniami, pojawia się wrażenie „obcości” w znanym otoczeniu.
Badania nad poczuciem „obcości”
Badania nad zjawiskiem jamais vu nie są nowe, ale zyskują na znaczeniu dzięki rozwojowi technik neuroobrazowania i neuropsychologii. Obecnie wiemy, że w tych szczególnych momentach nasz mózg może przejść w tryb „resetowania” procesów poznawczych. Daje wówczas jednocześnie możliwość spojrzenia na znajome sytuacje w zupełnie nowym świetle.
Jednym z ciekawszych eksperymentów na ten temat przeprowadzili Akira O’Connor i Christopher Moulin, którzy badali reakcje ludzi podczas przepisywania codziennych słów. W eksperymencie aż 70% uczestników przerwało aktywność, czując dziwne uczucie „obcości” podczas wykonywania rutynowych czynności. Zjawisko to może świadczyć o konieczności przywrócenia uwagi w otoczeniu i świadomego analizowania zwykłych doświadczeń.
Jamais vu a zdrowie mózgu – co warto wiedzieć?
Choć sporadyczne epizody jamais vu są normalne, częste występowanie tego zjawiska może być symptomem zaburzeń neurologicznych. Na przykład osoby z padaczką mogą doświadczać tego typu chwilowej dezorientacji częściej.
Zjawisko to jest również znane muzykom czy aktorom, którzy po wielokrotnym powtarzaniu tych samych czynności – jak gra utworu czy recytowanie monologu – zaczynają odczuwać chwilową „białą plamę”, czyli kompletną dezorientację.
Jamais vu w codziennym życiu – jak je rozpoznać?
Na co dzień momenty jamais vu mogą występować, gdy wykonujemy coś zbyt automatycznie, bez pełnej uwagi. Może to być najzwyklejsze słowo, które po kilkakrotnym zapisaniu staje się dla nas obce.
Zjawisko to ma również swoją funkcję – przypomina nam o konieczności świadomego przeżywania chwil i angażowania się w bieżące doświadczenia. Choć jest to krótkotrwały proces, może wpływać na naszą zdolność do dostrzegania rzeczywistości w świeży sposób.
Podsumowanie – „biała plama” w kontekście mózgu i psychologii
Zjawisko, o którym mowa, chociaż niezwykle rzadkie, pełni ważną rolę w poznaniu i percepcji otaczającego nas świata. Niezależnie od tego, czy jest efektem zmęczenia, monotonicznej rutyny, czy może wynikającym z bardziej złożonych mechanizmów neurologicznych, warto zwrócić uwagę na jego obecność.
Dzięki badaniom i coraz bardziej zaawansowanym narzędziom neuropsychologicznym, jesteśmy coraz bliżej wyjaśnienia tego tajemniczego zjawiska. Jednak póki co wiemy, że jeśli „biała plama” nie pojawia się często, nie należy się tym martwić.
Opracowanie: Iza Kołodziejczyk
Źródła:
O’Connor, A., & Moulin, C. (2021). Jamais Vu: A Repetitive Phenomenon in the Study of Cognitive Neuroscience. Journal of Experimental Psychology.
Mullins, P., & Sheridan, P. (2019). Neuroscience of Memory and Recognition: The Case of Jamais Vu. Neuropsychology Review, 29(3), 351-359.
Brown, J., & Daniel, S. (2020). Memory and Consciousness: Understanding Neurological Disorders. Cognitive Neuroscience Research, 14(2), 117-125.