Istnienie teraźniejszości – czy w ogóle ma sens? Kiedy myślimy o życiu, najczęściej postrzegamy je jako ciąg chwil: przeszłość, aktualne wydarzenia i przyszłość. Jednak jak pokazuje współczesna fizyka i filozofia, to, co nazywamy teraźniejszością, może być mniej obiektywne, niż nam się wydaje. Wykonując kolejny krok, zamiast zakładać, że „tu i teraz” jest czymś stałym, warto zapytać: czy naprawdę istnieje jedna, uniwersalna teraźniejszość?
Istnienie teraźniejszości – zyskujemy nowe spojrzenie na czas
Zgodnie z relatywizmem, a zwłaszcza jego wersjami wynikającymi z teorii względności, obserwatorzy poruszający się w różnym tempie lub w innych miejscach mogą mieć odmienny pogląd na to, co dzieje się „teraz”. W praktyce oznacza to, że co dla jednej osoby jest właściwą chwilą obecną, dla drugiej może być już przeszłością albo przyszłością.
Co więcej, jak piszą naukowcy, prawa fizyki nie rozróżniają przeszłości, teraźniejszości i przyszłości jako czegoś fundamentalnie innego. W równaniach czas staje się kolejnym wymiarem, a nie specjalnym „tu i teraz”.
W ten sposób zyskujemy perspektywę, w której istnienie teraźniejszości przestaje być czymś oczywistym, a staje się raczej umownym sposobem postrzegania zmian.
Percepcja czasu, czyli to, co umysł odbiera jako „teraz”
Jeśli jednak nauka każe nam podważyć uniwersalność „teraz”, to co zostaje? Wiele wskazuje na to, że to nasz mózg nadaje sens chwili obecnej. To my – jako obserwatorzy – syntetyzujemy sekwencję doświadczeń, zapamiętujemy i określamy, co jest „teraz”, a co już minęło. Zatem w pewnym sensie sami tworzymy teraźniejszość.
Dlatego właśnie różni ludzie, w zależności od tego, gdzie są, co robią, jak szybko się poruszają, mogą mieć odmienne postrzeganie chwili obecnej. A co za tym idzie, nawet jeśli fizycznie wszystko dzieje się „tu i teraz”, to psychologicznie każda osoba może doświadczać innego, tego co aktualne.
Istnienie teraźniejszości – dlaczego to ma znaczenie?
Jeśli przyjmiemy, że istnienie teraźniejszości nie jest obiektywne, zmienia to sposób, w jaki myślimy o przeszłości, planowaniu przyszłości i o tym, co jest realne.
A oto kilka konsekwencji takiej hipotezy:
- Pamięć i wspomnienia – to, co uważamy za przeszłość, może być równie realne jak nasz dzisiejszy dzień. Przeszłość nie znika, ale po prostu patrzymy na nią z innej perspektywy.
- Przyszłość jako możliwość, nie potencjał – skoro czas nie płynie, przyszłość nie jest czymś, co nadejdzie, ale jednym z ewentualnych stanów. Programowanie przyszłości, planowanie, marzenia zgodnie z tym nabierają innego znaczenia.
- Wolność i odpowiedzialność – każda decyzja, którą podejmujemy „teraz”, dotyka nie tylko przyszłości, ale samej struktury czasu jako kontinuum. Wybory mogą zmieniać sekwencje zdarzeń, a nie tylko świadczyć o kierunku ku „przyszłości”.
- Spokój istnienia – jeśli przeszłość, teraźniejszość i przyszłość są równorzędne, może mniej boleć utrata, może mniej lękać to, co nadejdzie, bo wszystko jest częścią tej samej całości.
Istnienie teraźniejszości – co dziś określają fizyka i filozofia?
Coraz częściej pojawiają się prace, które odchodzą od metodycznego „czas płynie”. W ich ujęciu to nie jest linia, ale wymiar podobny do przestrzeni. Przykładowo analiza opublikowana jako preprint The Physics of 'Now’ pokazuje, że “teraźniejszość”, czyli to, co nazywamy „tu i teraz”, to jedynie konstrukcja obserwatora.
Z kolei inne interpretacje, jak ta omawiana w artykule zamieszczonym na łamach Scientific American, wskazują, że realistycznym podejściem jest traktowanie wszystkich momentów jako równorzędnych: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość współistnieją.
Innymi słowy, w myśl tych doniesień, to my obserwujemy wydarzenia i nadajemy im kolejność, a nie „czas” sam decyduje o tym, co jest przed, a co po.
Podsumowanie – czy warto zmienić spojrzenie na „teraz”?
Jeśli chcesz, śmiało, zrób to. Jeśli jesteś gotów kwestionować utarte przekonania, jak najbardziej masz do tego pełne prawo. Bo choć dla naszego codziennego funkcjonowania „istnienie teraźniejszości” wydaje się naturalne, fizyka i filozofia coraz częściej pokazują, że może to być jedynie interpretacja.
A skoro tak, to każdy moment życia jest realny. Wszystkie chwile: te sprzed godziny, ta, w której czytasz ten artykuł, i ta za sekundę, istnieją równocześnie. To trochę jak blask gwiazd na niebie.
A może nie ma jedynej prawdziwej teraźniejszości? Niemniej jednak to, co nazywamy „tu i teraz”, może być silniejsze niż kiedykolwiek, bo to my je tworzymy.
Opracowanie: Iza Kołodziejczyk
Źródła:
Barbour, J. (1999). The End of Time: The Next Revolution in Our Understanding of the Universe. Oxford University Press.
Price, H. (1997). Time’s Arrow & Archimedes’ Point: New Directions for the Physics of Time. Oxford University Press.
Eagleman, D. M. (2008). Human time perception and its illusions. Current Opinion in Neurobiology, 18(2), 131–136. https://doi.org/10.1016/j.conb.2008.06.002
Buonomano, D., & Rovelli, C. (2021). Bridging the neuroscience and physics of time. arXiv. https://arxiv.org/abs/2110.01976
Rovelli, C. (2009). Forget time. arXiv. https://arxiv.org/abs/0903.3832
Wittmann, M. (2009). The experience of time: neural mechanisms and the interplay of emotion, cognition and embodiment. Frontiers in Psychology.